دادن حكام محلى ، كه به‌طور عمده خارجى مذهب بودند ، بر ناحيهء وسيعى در شمال آفريقا مستولى شد . « 1 » دولت جديد ، كه به جهت انتساب به فاطمه زهرا عليها السّلام به فاطميان مشهور گرديد ، به‌زودى به قدرت برتر در ناحيه شمال آفريقا تبديل شد و بازماندگان ادريسيان در مغرب اقصى ( مراكش ) را نيز تحت فرمان خود درآورد . عبيد اللّه المهدى ، مدعى خلافت بر جهان اسلام بود و درصدد توسعهء نفوذ خود به سمت مشرق و كوتاه ساختن دست عباسيان از حكومت برآمد . پيشروى فاطميان به سوى مركز خلافت عباسى با حمله به سرزمين مصر ، كه اينك تحت فرمان عمال عباسيان بود ، از راه درياى مديترانه آغاز شد . « 2 » جانشينان عبيد اللّه المهدى ( م 322 ق ) ، محمد القائم ( حكومت 322 - 334 ق ) و اسماعيل المنصور ( حكومت 334 - 341 ق ) نيز تلاش‌هايى براى دستيابى بر مصر ، در زمان حكومت اخشيديان بر اين سرزمين ، به كار بستند كه توفيقى به همراه نداشت « 3 » و تنها به سال 358 ق ، در زمان حكومت ابو تميم المعز لدين اللّه ( حكومت 341 - 362 ق ) ، فاطميان توانستند بر مصر و سپس شام و پس از آن بر حجاز دست يابند و از اين پس تا حدود دو قرن بر بخش بزرگى از جهان اسلام حكمرانى داشتند . اوج عظمت و شكوه فاطميان در مصر ، آن‌گاه بود كه اقدامات عمرانى و فرهنگى بسيارى در آن‌جا ترتيب دادند ؛ احداث شهر قاهره ، بناى مسجد الازهر و تأسيس كتابخانه ( دار العلم ) بزرگ شهر قاهره از آن جمله‌اند . در اين زمان ، مصر مركز تبليغات اسماعيلى بود و داعيان اسماعيلى از اين ناحيه به سراسر جهان اسلام فرستاده مىشدند . دولت فاطميان به مدت بيش از دو قرن ، خطر جدى براى خلافت عباسى به

--> ( 1 ) . ابن اثير ، همان ، ص 31 ( 2 ) . همان ، ص 84 و 113 . ( 3 ) . همان ، ص 32 .